Xử Lý Điện Khi Nhà Bị Ngập Nước: Làm Gì Để Không Bị Giật?

Xử lý điện khi nhà bị ngập là việc phải làm trước cả dọn đồ. Nếu nước chưa chạm ổ cắm và tủ điện, đứng ở chỗ khô, tay khô rồi ngắt aptomat tổng. Nếu nước đã chạm ổ cắm, thiết bị hoặc tủ điện, đừng lội vào: ra khỏi vùng nước và gọi ngay tổng đài điện lực. Khi nước rút, chưa được đóng điện lại cho đến khi thiết bị ngâm nước được thay và mạch điện được đo cách điện.

Lý do rất đơn giản: nước ngập lẫn bùn, khoáng chất nên dẫn điện tốt. Một ổ cắm chìm trong nước có thể khiến cả vùng nước xung quanh mang điện. Bài viết này gom toàn bộ cách xử lý điện khi nhà bị ngập theo từng tình huống, kèm danh sách thiết bị phải thay và những lưu ý khi chạy máy phát điện.

Bảng xử lý điện khi nhà bị ngập theo từng tình huống

Mỗi tình huống cần một cách phản ứng khác nhau. Điểm mấu chốt là vị trí của bạn so với nước: còn đứng ở chỗ khô thì chủ động cắt điện; đã phải lội nước thì dừng lại và nhờ ngành điện cắt từ phía lưới.

Cách ngắt aptomat tổng an toàn khi nước đang lên

Ngắt aptomat tổng là việc đơn giản nhất nhưng hay bị làm sai lúc vội. EVN khuyến cáo ngắt ngay cầu dao, aptomat khi nhà có nguy cơ ngập hoặc sàn nhà bị ướt. Làm theo thứ tự sau:

1. Kiểm tra chỗ đứng. Nền dưới chân phải khô, không có vũng nước lan tới. Mang dép hoặc ủng cao su nếu có.
2. Lau khô tay. Không cầm vật kim loại, không tì người vào tường ẩm hay khung cửa sắt.
3. Dùng một tay gạt aptomat tổng về OFF. Tay còn lại để tự do, không chạm vỏ tủ. Aptomat tổng thường là cái lớn nhất, nằm đầu tủ hoặc có nhãn “Tổng”, “Main”.
4. Quan sát lại. Đèn, quạt, tủ lạnh đều tắt là nhà đã hết điện. Không cần chạm vào ổ cắm để thử.
5. Rút phích, kê cao thiết bị ở tầng trệt sau khi đã cắt điện: tủ lạnh, máy giặt, ổ cắm kéo dài, bộ phát wifi.

Nếu nhà có điện mặt trời mái nhà, ngắt aptomat tổng chỉ cắt nguồn từ lưới. Tấm pin vẫn phát điện một chiều (DC) khi trời sáng, nên cần tắt inverter và các cầu dao phía DC, phía AC theo hướng dẫn của đơn vị lắp đặt. Bộ lưu điện (UPS), inverter có pin lưu trữ cũng vậy: tắt hẳn thiết bị, vì chúng vẫn cấp điện khi lưới đã mất.

Công tơ điện là tài sản của ngành điện. Nếu hộp công tơ bị ngập, hãy báo tổng đài điện lực, không tự tháo hay che chắn bằng vật dẫn điện.

Dây điện đứt rơi xuống nước: tránh xa bao nhiêu mét?

Dây điện bị đứt hoặc võng chạm mặt nước có thể vẫn đang mang điện, dù không thấy tia lửa. Dòng điện tỏa ra từ điểm chạm, tạo chênh lệch điện thế giữa hai điểm trên mặt đất hay trong nước. Người đi vào vùng này, hai chân đặt ở hai điểm khác nhau, có thể bị giật dù không chạm vào dây. Đó chính là điện áp bước.

Quy tắc an toàn thường áp dụng: khi có điểm chạm đất, cấm người lại gần trong phạm vi 4–5 m với thiết bị trong nhà và 8–10 m với thiết bị ngoài trời. Hướng dẫn mùa mưa bão của Bộ Công Thương khuyến cáo không đến gần dây điện đứt hơn 10 m. Vì vậy, 8 m chỉ là mức tối thiểu. Khi dây rơi xuống nước, không nhìn thấy đầu dây nằm ở đâu, hãy đứng càng xa càng tốt.

• Không dùng gậy, sào tre hay cán ô để gạt dây. Vật ẩm ướt vẫn dẫn điện.
• Không lội, không chạy xe qua đoạn nước có dây điện hoặc gần cột điện nghiêng đổ.
• Gọi người xung quanh tránh xa, giữ trẻ em và vật nuôi lại.
• Gọi tổng đài điện lực, báo rõ địa chỉ, vị trí cột và tình trạng dây.

Nếu lỡ đứng gần dây và thấy tê chân, không chạy bước dài. Giữ hai bàn chân sát nhau, luôn chạm đất, lê chân ra xa bằng những bước thật ngắn. Tổ chức An toàn Điện Quốc tế (ESFI) lưu ý mặt đất trong bán kính khoảng 10 m quanh dây đứt có thể mang điện.

Vì sao không nên trông chờ vào CB chống giật khi nhà ngập?

CB chống giật (RCD, RCBO, ELCB) cắt điện khi phát hiện dòng rò, tức phần dòng điện không quay về qua dây trung tính mà rò xuống đất. Ngưỡng thường dùng cho mạch sinh hoạt là 30 mA. Đây là thiết bị rất đáng lắp, nhưng không thay được việc ngắt aptomat tổng khi nhà ngập, vì ba lý do:

• Dòng đi qua nước từ dây pha về dây trung tính không bị tính là dòng rò. Khi ổ cắm chìm trong nước, một phần dòng điện đi qua nước rồi quay về dây trung tính. CB thấy dòng đi và dòng về vẫn cân bằng nên không cắt, trong khi vùng nước quanh ổ cắm vẫn có điện áp.
• Không phải mạch nào cũng có CB chống giật. Nhiều nhà chỉ lắp aptomat thường (MCB), loại này chỉ cắt khi quá tải hoặc ngắn mạch.
• Bản thân CB chống giật có thể hỏng khi bị ngâm. Nước và bùn làm kẹt cơ cấu cắt hoặc hỏng mạch cảm biến bên trong.

Nếu CB chống giật nhảy khi nước vào nhà, đó là tín hiệu tốt, nhưng đừng đóng lại. Còn nếu sau khi nhà đã khô mà CB vẫn nhảy lặp lại, xem thêm bài aptomat nhảy liên tục để hiểu nguyên nhân trước khi gọi thợ.

Nước rút rồi, khi nào mới được đóng điện lại?

Không có mốc thời gian cố định kiểu “phơi 24 giờ là dùng được”. Lúc nước rút mới là lúc rủi ro chập cháy tăng lên: bùn đọng trong ổ cắm, aptomat, hộp nối; lớp cách điện hút ẩm; tiếp điểm bị ăn mòn. Bề ngoài khô ráo không có nghĩa bên trong đã khô. Nên đóng điện lại theo trình tự:

1. Giữ aptomat tổng ở OFF và dán giấy “Không đóng điện” để người nhà không bật nhầm.
2. Dọn bùn, thông gió, lau khô sàn và tường quanh tủ điện, ổ cắm.
3. Thay thiết bị đã ngâm nước theo danh sách bên dưới; làm lại mối nối trong các hộp nối bị ngập.
4. Đo điện trở cách điện từng nhánh bằng máy đo cách điện (megomet), sau khi đã rút hết phích cắm và tách thiết bị điện tử khỏi mạch. Theo IEC 60364-6, mạch hạ áp đến 500 V đo ở 500 V DC phải đạt tối thiểu 1 MΩ; mạch còn tốt thường cho kết quả cao hơn nhiều.
5. Đóng điện từng nhánh, bắt đầu từ tầng hoặc khu vực không bị ngập. Bấm nút TEST trên CB chống giật để chắc nó còn cắt được.
6. Theo dõi vài giờ đầu. Có mùi khét, ổ cắm nóng hay aptomat nhảy thì ngắt ngay và gọi thợ.

Nếu công tơ hoặc đường dây từ lưới vào nhà cũng bị ngập, hãy báo điện lực kiểm tra phần trước công tơ.

Thiết bị điện phải thay sau khi bị ngâm nước

Hiệp hội các nhà sản xuất thiết bị điện Hoa Kỳ (NEMA) có riêng một hướng dẫn đánh giá thiết bị điện bị ngập (NEMA GD 1). Tinh thần chung: thiết bị đóng cắt, bảo vệ và thiết bị đấu nối nhỏ đã ngâm nước thì thay mới, không lau khô rồi dùng lại. Áp vào nhà ở Việt Nam có thể chia như sau:

Aptomat, ổ cắm, công tắc loại thông dụng có giá từ vài chục đến vài trăm nghìn đồng mỗi cái. So với rủi ro chập cháy khi dùng lại thiết bị đã ngâm bùn, thay mới là lựa chọn rẻ nhất.

Lưu ý khi chạy máy phát điện lúc nhà ngập, mất điện

Mất điện nhiều ngày sau ngập, máy phát điện gia đình rất hữu ích. Nhưng dùng sai cách, nó gây ra cả ngộ độc khí lẫn điện giật. Các khuyến cáo chính của EVN và Bộ Công Thương:

• Chỉ chạy máy ngoài trời, nơi thoáng. Không đặt máy trong nhà, nhà xe, gầm cầu thang hay phòng kín. Khí thải chứa CO không màu, không mùi, có thể gây ngạt tử vong. CDC Hoa Kỳ khuyên đặt máy cách cửa ra vào, cửa sổ, lỗ thông gió ít nhất 20 feet (khoảng 6 m).
• Đặt máy trên nền cao, khô, bằng phẳng. Không vận hành dưới mưa hoặc trên nền đọng nước.
• Không cắm máy phát vào ổ cắm tường để cấp ngược cho cả nhà. Điện có thể phát ngược lên lưới, gây nguy hiểm cho công nhân điện lực đang sửa chữa và làm hỏng thiết bị. Muốn cấp điện cho cả nhà phải có cầu dao đảo chiều hoặc tủ chuyển nguồn ATS, và luôn ngắt aptomat tổng phía lưới trước khi chạy máy.
• Không cấp điện vào phần mạch vừa bị ngập khi chưa kiểm tra. Tạm thời chỉ cắm trực tiếp vài thiết bị cần thiết (đèn, tủ lạnh, sạc điện thoại) vào máy bằng dây nối đủ tiết diện.
• Tắt máy, để nguội rồi mới châm nhiên liệu. Xăng, dầu cất ở nơi khô mát, xa nhà và xa nguồn lửa.

Cách chọn công suất, nguyên lý khóa liên động và cách đấu tủ chuyển nguồn đúng chuẩn được PowerTips phân tích trong bài máy phát điện và tủ ATS.

Số tổng đài điện lực 24/7 cần lưu sẵn

Khi nước đã chạm thiết bị điện hoặc có dây đứt, tổng đài điện lực là nơi gọi đầu tiên. Lưu sẵn số của khu vực mình vào điện thoại trước mùa mưa:

Không chắc nhà mình thuộc đơn vị nào? Xem tên công ty điện lực và mã khách hàng in trên hóa đơn tiền điện. Khi gọi, báo rõ địa chỉ, mã khách hàng (nếu có) và tình trạng: nước ngập tới đâu, có dây đứt hay tia lửa không. Trường hợp cháy gọi 114, cấp cứu gọi 115.

Chuẩn bị điện trong nhà trước mùa mưa: 5 việc nên làm

1. Kiểm tra hệ thống điện trước mùa mưa bão, sửa ngay dây hở, mối nối lỏng, ổ cắm nứt vỡ.
2. Nâng ổ cắm, hộp nối, tủ điện ở tầng trệt lên cao hơn mức nước thường ngập.
3. Lắp CB chống giật cho các mạch sinh hoạt nếu nhà chưa có.
4. Dán nhãn từng aptomat trong tủ điện, đánh dấu rõ aptomat tổng để lúc khẩn cấp cả nhà đều biết cần gạt cái nào.
5. Chuẩn bị đèn pin, pin sạc dự phòng và lưu số tổng đài điện lực vào điện thoại của mọi người trong nhà.

Câu hỏi thường gặp

Nhà bị ngập có nên ngắt cầu dao tổng không?

Có, nếu bạn làm được khi chân và tay còn khô. Ngắt aptomat (cầu dao) tổng trước khi nước chạm ổ cắm là cách đơn giản nhất để cả nhà không còn điện. EVN cũng khuyến cáo ngắt cầu dao khi nhà có nguy cơ ngập hoặc sàn bị ướt. Nếu phải lội nước mới tới được tủ điện thì đừng làm, hãy gọi tổng đài điện lực để cắt điện từ phía lưới.

Nước rút bao lâu thì dùng điện lại được?

Không có mốc giờ cố định. Chỉ đóng điện khi nhà đã dọn bùn, khu vực tủ điện khô ráo, thiết bị đóng cắt và ổ cắm bị ngâm đã được thay, và thợ điện đo cách điện từng nhánh đạt yêu cầu (tối thiểu 1 MΩ ở 500 V DC theo IEC 60364-6 với mạch hạ áp đến 500 V). Sau đó đóng điện từng nhánh và theo dõi mùi khét, nhiệt độ ổ cắm trong vài giờ đầu.

Ổ cắm, aptomat bị ngâm nước phơi khô có dùng lại được không?

Không nên. Hướng dẫn NEMA GD 1 xếp aptomat, cầu chì, ổ cắm, công tắc và CB chống giật vào nhóm phải thay sau khi bị ngập. Bùn và khoáng chất trong nước làm ăn mòn tiếp điểm và cơ cấu cắt bên trong. Thiết bị có thể trông bình thường nhưng không cắt khi có sự cố, hoặc phát nhiệt ở tiếp điểm sau vài tuần sử dụng.

Nhà có CB chống giật thì có cần ngắt điện khi ngập không?

Vẫn cần. CB chống giật chỉ cắt khi có dòng rò xuống đất vượt ngưỡng, thường là 30 mA. Dòng đi qua nước từ dây pha về dây trung tính không bị nó phát hiện, và bản thân CB có thể hỏng khi bị ngâm. Hãy coi CB chống giật là lớp bảo vệ bổ sung; ngắt aptomat tổng mới là biện pháp chính khi nước vào nhà.

Có được cắm máy phát điện vào ổ cắm trong nhà không?

Không. Cấp điện từ máy phát ngược vào ổ cắm tường có thể đẩy điện lên lưới, gây nguy hiểm cho công nhân điện lực và làm hỏng thiết bị. Muốn dùng máy phát cho cả nhà, cần lắp cầu dao đảo chiều hoặc tủ ATS và ngắt aptomat tổng phía lưới trước khi chạy máy. Nếu chưa có, chỉ cắm trực tiếp vài thiết bị cần thiết vào máy phát bằng dây nối phù hợp.

Kết luận

Xử lý điện khi nhà bị ngập gói gọn trong ba việc: cắt điện sớm khi mình còn ở chỗ khô, tránh xa mọi thứ có thể đang mang điện dưới nước, và không vội đóng điện khi nước rút. Thiết bị đóng cắt, ổ cắm đã ngâm nước nên thay mới; mạch điện phải được đo cách điện trước khi dùng lại. Hãy lưu sẵn số tổng đài điện lực khu vực mình và chia sẻ bài viết cho người thân đang ở vùng hay ngập.

Nguồn tham khảo

• Bộ Công Thương – Hướng dẫn sử dụng điện hiệu quả và an toàn mùa mưa bão khu vực miền Trung – Tây Nguyên
• Tuổi Trẻ – EVNSPC khuyến cáo sử dụng điện an toàn mùa mưa bão
• Soha – Tổng công ty Điện lực TP. Hà Nội (EVNHANOI) khuyến cáo an toàn điện mùa mưa bão
• Báo Công Thương – EVN khuyến cáo 5 biện pháp sử dụng an toàn máy phát điện
• NEMA GD 1 – Evaluating Water-Damaged Electrical Equipment
• IEC 60364-6 – Low-voltage electrical installations – Part 6: Verification
• Điện Hạ Thế – Hiện tượng dòng điện đi trong đất, điện áp bước, điện áp tiếp xúc
• ESFI – Power Lines Safety Tips
• CDC – Avoiding Carbon Monoxide Poisoning
• Điện máy XANH – Tổng đài CSKH điện lực EVN 3 miền và 2 thành phố lớn